Trang thông tin điện tử về An toàn vệ sinh lao động, Cục An toàn lao động

Ông D. sống bằng nghề làm rẫy đắp đổi qua ngày, nhưng khi vùng núi Đá Bàn bắt đầu đông người từ các nơi đổ về thì ông chuyển sang “nghề” khui hầm đá kiếm cơ hội lên đời. Tôi tìm đến thôn Liêm Thái, xã Hồng Liêm gặp ông hỏi chuyện đá quí vì mấy tháng qua người ta đồn ông “trúng hầm nên không đi đào bới nữa”.

Thật không may, khi tôi đến là lúc ông đang chuẩn bị đồ đạc đi TP.HCM thăm nuôi đứa con trai bị sụp hầm chấn thương cột sống. Ông nói: “Như vậy là may lắm rồi, bởi có mấy ai thoát được cái chết khi sập hầm bao giờ! Thằng con bị thương nặng nên tôi bỏ hầm, có trúng được viên đá nào đâu chú ơi!”.

Là một tay đào, mót đá thâm niên nhất vùng này, cho nên đối với Khả, người nào giàu, kẻ nào trắng tay, ai chết mất xác, ai nằm liệt giường... từ nghề đá saphia, Khả đều biết. Căn nhà tranh vách đất Khả đang sống ọp ẹp như số phận của chủ nhân nó. Khả ốm nhom, da đen nhẻm, gương mặt hốc hác, vàng bệch..., đó là hậu quả của những năm tháng bám đất, đội nắng, làm việc kham khổ nhưng ăn uống thất thường, thiếu thốn.

“Chiến đấu” với hầm đá từ những ngày đầu nổ bãi, “thành quả” mà Khả thu được trong canh bạc saphia là “hai lần bị đá đè, gãy chân; một lần đất lở che kín miệng hầm nhưng may mắn sống sót”. Khả cay đắng: “Đào saphia cứ như đánh bạc. Canh bạc đặc biệt. Trúng lên hương, thê lương nếu bại”.

Không kể nhiều về những thân phận thê lương ở nơi này, Khả đưa tôi đến những hầm đá sâu hun hút. Tại một hầm khoảng 10m2 đã bị sụp lở, Khả chỉ tay, giọng trầm ngâm: “Hầm này là nấm mồ của anh em thằng Bình ở Bà Rịa - Vũng Tàu. Vì ham đá, tụi nó móc sái rỗng cả chân nên hầm sụp. Thằng Bình xuống mò xác em, hầm sập một lần nữa và chịu chung số phận. Gia đình đưa giá cao thuê người mò xác nhưng chẳng ai dám liều. Hằng năm, gia đình vẫn ra đây làm giỗ cho anh em Bình”. Ở những miệng hầm hoang vu gần đó, vẫn còn những chân nhang bạc màu. Khả nói run run: “Thằng Ngà, thằng Kính... cũng nằm lại nơi này”.

Những đứa trẻ bé xíu bị cuốn vào cơn lốc tìm đá quí chốn rừng thiêng nước độc - Ảnh: T.NGUYỄN

Cách trụ sở UBND xã Hồng Liêm khoảng 500m là nhà B., chỉ mới 30 tuổi mà B. đã nằm một chỗ từ hơn ba năm qua. Bà Sáu, mẹ B., nhìn con tàn tạ như một cái xác khô nói trong nước mắt: “Nó là lao động chính của gia đình, sụp hầm tưởng chết, may mà anh em xuống moi kéo lên được. Mấy đứa em nó cũng nghỉ học để vào bãi mót đá chứ nắng hạn vầy, có đồng ruộng nào đâu mà đi gặt thuê, cấy mướn”.

Trường hợp đau lòng nhất là anh Lê Văn M.. Chị Hạnh, vợ anh, sụt sùi: “Hầm sụp, ảnh liệt cả người và do điều kiện chăm sóc kém nên cơ thể bị thối rữa, lở lói đến tận xương. Ảnh đã hai lần tự tử vì không muốn làm khổ vợ con. Một lần treo cổ, một lần định nhảy xuống giếng không thành, nhưng rồi cũng ra đi”.

Qua tìm hiểu, tôi biết một sự thật đau lòng hơn: nhiều người làm việc dưới những hầm đá phải đi vay mượn tiền triệu để thực hiện giấc mơ đổi đời, và người “trúng” lại là những chủ bạc vay nặng lãi. Anh Tư N., một thợ đào hầm “thâm niên”, cho biết: “Đánh một hầm mình không chỉ bỏ công sức mà còn phải chạy tiền vật tư, xăng dầu. Tụi tôi phải vay tiền của cò, số tiền không nhiều, chỉ vài triệu nhưng có người phải trả hàng chục, hàng trăm triệu”.

Các chủ bạc đều phân chia địa giới theo kiểu lãnh địa, như bãi Dầu có chủ bạc N., còn chủ bạc K. làm trùm bãi Nháp... Các ông chủ cai quản lãnh địa của mình rất kỹ, nhất cử nhất động nào của con nợ khó có thể qua mắt cò. Con nợ khi trúng được viên đá nào là không thể thoát khỏi tay họ và không thể bán ra bên ngoài. Thế giới những ông chủ bạc nơi này như những chiếc vòi bạch tuộc...