Trang thông tin điện tử về An toàn vệ sinh lao động, Cục An toàn lao động

Theo số liệu gần đây nhất, hiện cả nước có 1.450 làng nghề, riêng địa bàn đồng bằng sông Hồng có khoảng 800 làng. Con số thống kê của sở công nghiệp các tỉnh cũng cho biết Hà Tây có 88 làng nghề, Bắc Ninh 58 làng, Vĩnh Phúc có 24 làng, Hưng Yên 33 làng, Nam Định 113 làng, Hà Nam 10 làng, Hải Dương 36 làng, Thái Bình 82 làng... Mỗi làng nghề thường dao động từ 400 - 700 hộ sản xuất, mỗi hộ có từ 4-5 nhân lực lao động. Cũng theo ước tính, trong vòng 10 năm qua, làng nghề ở nông thôn có tốc độ tăng trưởng nhanh, trung bình đạt khoảng 8%/năm tính theo giá trị đầu ra.

Nhưng, niềm vui cũng song hành với nỗi lo. Đó là nguy cơ ô nhiễm môi trường từ các làng nghề hiện nay. Chẳng hạn, ở các làng nghề sản xuất mặt hàng mây, tre đan Bình Minh, khi sấy nguyên liệu cần phải sử dụng hoá chất là bột lưu huỳnh. Ước tính, mỗi tấn mây tre phải qua tất cả 5 lần sấy, tổng cộng là hết 10kg lưu huỳnh, và ở Bình Mình hàng năm phải tiêu tốn 3,5 tấn lưu huỳnh cho hoạt động đó. Khi lưu huỳnh được đốt cháy cho công việc thì cũng là lúc môi trường không khí bị ô nhiễm nghiêm trọng. Với làng nghề công nghiệp, chất thải thường là bụi và khí độc, được thải ra trong quá trình phơi sấy, nấu chảy nguyên liệu, hoặc trong các khâu như tái chế trì, nhôm, đồng, kẽm... ở các làng nghề tái chế nhựa, nguyên liệu chính là các vỏ bình ắc quy hỏng, các túi nilông, vỏ dây điện... được thu thập từ nhiều nguồn, trong đó rất nhiều loại chứa hoá chất, độc hại như các dung môi hữu cơ, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ... Chưa kể tới mùi vị khó chịu của nhựa khi nấu chảy, việc súc rửa làm sạch nguyên liệu trước sử dụng, vô hình dung cũng đã thải ra một lượng lớn hoá chất và những chất độc hại khác làm ô nhiễm môi trường nước, khiến nhiều ao hồ không thể sử dụng được. Hay như với các làng nghề thuộc da thì phế phẩm thải ra là thịt thối rữa, lông, mỡ động vật, thêm vào đó là các chất phụ da như muối hoá chất, tất cả những chất cặn bã độc hại này đi vào nguồn nước, gây mùi hôi thối, nước đen kịt, thường là nguồn gốc của các ổ dịch bệnh, côn trùng sốt rét, là nơi quy tụ sinh sản của ruồi nhặng. Theo ước tính, cứ mỗi tấn da tươi khi thuộc sẽ phải thải ra từ 80- 100m³ nước trong điều kiện như vậy.

Tại làng Triều Khúc (Hà Nội) có nhiều nghề truyền thống như dệt, làm chổi lông vịt, làm nhựa. Làng này, không những bị ô nhiễm do cả một vùng bốc mùi của lông gà, lông vịt, mà còn bị ô nhiễm tiếng ồn của hàng trăm khung cửi dệt, vận hành suốt ngày đêm. Một ví dụ khác từ làng mỹ nghệ sừng Đô Hai (Bình Lục, Nam Định), hàng năm tiêu thụ hơn 100 tấn sừng gia súc cho việc sản xuất đồ mỹ nghệ và đem về lợi nhuận cho địa phương từ 2-3 tỷ đồng/năm. Nhưng, đồng thời với hiệu quả kinh tế thì số liệu khảo sát môi trường trong làng lại cho chúng ta kết quả chóng mặt: nguồn nước ở đây có độ PH là 4,48% thuộc loại axít, hàm lượng cặn cứng và hàm lượng COD trong nước vượt tiêu chuẩn cho phép hàng chục lần.

Theo tính toán của các chuyên gia môi trường, thì cứ khi ra lò 1 triệu tấn đường, sẽ kéo theo hệ quả là 30 tấn lá, ngọn mía, 1 triệu tấn bã mía, 0,5 triệu tấn cặn, rỉ đường. Xay sát 100 tấn thóc sẽ phải giải quyết 10 nghìn tấn trấu. Nuôi 1 nghìn lấn lợn, tạo ra 10-22 nghìn tấn phân, 20-30 nghìn mét khối nước tiểu, 50-100 nghìn mét khối nước rửa chuồng trại. Sản xuất 1 nghìn tấn tinh bột sẽ tạo ra 3- 4 nghìn tấn cặn bã... Nhìn chung, phụ phế thải trong nghề chế biến lương thực thực phẩm là những chất hữu cơ dễ phân huỷ, gây ô nhiễm, tạo mùi khó chịu, nếu không được xử lý tốt.

Môi trường ô nhiễm, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khoẻ người dân. ở các làng nghề cơ khí, sản xuất vật liệu, do sử dụng lượng than lớn nên tỷ lệ người bị mắc bệnh về phổi, phế quản khá cao. Còn với làng nghề sử dụng nhiều hoá chất như vải sợi, mạ kim loại thì người dân hay mắc bệnh ung thư, tuổi thọ trung bình giảm. Các phụ phế trong chế biến lương thực thường kéo theo các bệnh ngoài da. Chẳng hạn, ở làng nghề chế biến lương thực vùng Cát Quế, Dương Liễu (Hà Tây), hàng năm có tỷ lệ người mắc bệnh ngoài da, đau mắt hột tới 70% do ô nhiễm nguồn nước. Qua số liệu khảo sát sức khoẻ của 223 người dân Bát Tràng thì có tới 76 người mắc bệnh về đường hô hấp, 23 người bị lao. Số liệu những năm trước cũng cho biết một kết cục đáng buồn là, có 23 người bị chết vì ung thư (năm l995), cư dân làng này chiếm tới 70% số bệnh nhân bị ung thư trong các bệnh viện ở Hà Nội hồi năm 1996...

Nguyên nhân của hiện trạng ô nhiễm là do các làng nghề có mật độ dân cư đông đúc, nên thiếu mặt bằng sản xuất, các xưởng sản xuất thường xen lẫn với khu dân cư. Do hạn hẹp về mặt bằng, địa hình nên rất khó cho việc bố trí sử lý chất thải. Mặt khác, dưới áp lực của dân số, một số khâu trung gian điều tiết chất thải như ao hồ, sông ngòi bị san lấp làm diện tích ở. Số lượng ao hồ còn lại quá ít nên quá tải, dẫn đến nước thải ứ đọng, tràn cả ra khu dân cư, tình trạng này, khiến ô nhiễm không những không thuyên giảm mà ngày càng thêm trầm trọng. Bên cạnh đó, công nghệ và quy trình sản xuất thô sơ, lạc hậu cũng là nguyên nhân dẫn đến ô nhiễm. Phần lớn sản xuất ở các làng nghề có quy mô hộ gia đình đơn lẻ nên vốn đầu tư nhỏ, với vốn nhỏ thì lao động thủ công là chính, thiếu những khâu công nghệ hiện đại, do đó chưa tận dụng được tối đa nguồn nguyên liệu trong sản xuất, một phần nguyên liệu dôi dư trở thành phế thải, từ đó mà gây ra ô nhiễm môi trường. Lợi trong mở rộng và phát triển làng nghề, ai cũng thấy, nhưng hại, tuy cũng đã thấy, nhưng còn thiếu người