Trang thông tin điện tử về An toàn vệ sinh lao động, Cục An toàn lao động

Thanh Hoá giàu tài nguyên đá, đá xanh hoa cương nổi tiếng được lấy từ khu vực núi Nhồi đã có mặt ở nhiều nước trên thế giới, đá dùng làm nguyên liệu sản xuất ximăng. Đặc biệt, đá làm vật liệu xây dựng thì chưa có con số thống kê chính thức có bao nhiêu điểm mỏ đang hoạt động.
Ở các mỏ đá chúng tôi đã đến, đâu đâu cũng có người trở nên tàn phế suốt đời do thảm hoạ của nghề "bán máu nuôi thân" gây ra. Công tác khai mỏ chưa được chính quyền địa phương quản lý chặt chẽ, tạo ra khe hở để người dân đánh cắp nguồn tài nguyên đá một cách công khai. Kéo theo đó là hiểm hoạ luôn rình rập NLĐ. Nhưng họ chẳng còn cách nào khác khi gánh nặng cơm áo đang đè nặng lên đôi vai của các trụ cột trong gia đình.

Mỏ đá núi Tụng thuộc thôn Thọ Vực, xã Vĩnh Ninh là nơi đầu tiên chúng tôi tiếp cận. Ở đây có khoảng trên 30 LĐ làm việc xung quanh chân núi, với mịt mù bụi đá thải ra từ giàn máy xay dưới chân và từ chiếc khoan đang chạy ầm ào chót vót trên khối đá cao nhất của mỏm núi.

Tôi nhìn ngược rồi nhanh chân tiến theo ông thợ đang cầm cuộn dây cháy chậm, một bó khoảng 10 cột thuốc nổ cùng hộp kíp mìn lên chỗ thợ khoan. Tận mắt chứng kiến cảnh thợ mỏ khai thác đá ở đây, mới thấy hết sự nguy hiểm của những LĐ lam lũ. Gần như cả quả núi Tụng đã được HTX Đại Phát - do ông Nguyễn Văn Lam làm chủ nhiệm - dùng mìn đánh om nên đá nứt nẻ giống như kiểu cánh đồng mùa hạn hán vậy.

Ông thợ khoan vẫn bình thản làm việc, còn ở phía dưới vách đá nhìn ngược lên khoảng 10m, thợ nổ mìn lại lúi húi cài đặt thuốc nổ. Dường như họ chẳng mảy may lo sợ rằng tính mạng của mình đang đứng trước lưỡi hái tử thần.

Ngược sang địa bàn xã Tân Phúc, Hoàng Sơn thuộc huyện Nông Cống, cảnh tượng khai thác đá ở đây rầm rộ chẳng khác nào một đại công trường. Cả dãy núi Hào chạy dài hàng cây số đang được nhiều tổ hợp sản xuất đá xây dựng và HTX Đại Thắng ngày đêm xẻ thịt. Ông Nguyễn Văn Tám khoe rằng, ông mua lại mỏ đá của HTX Đại Thắng rồi thuê gần 50 LĐ khai thác, mà không có bất cứ một sự ràng buộc nào. NLĐ thích thì làm, không thích thì nghỉ. Nhưng điều tệ hại nhất là để tận dụng tối đa lợi nhuận, ông Tám yêu cầu CN khai thác đá từ dưới chân ngược lên sai quy trình, tạo thành bức vách thẳng đứng vô cùng nguy hiểm và có thể làm núi đá đổ ập xuống bất cứ lúc nào. Nếu như vậy thì hàng chục sinh mạng đang ngày ngày đổ mồ hôi nước mắt và cả máu để kiếm những đồng tiền công rẻ mạt sẽ bị vùi sâu vào lòng núi một cách oan uổng.

Nghề đá gian truân và cực nhọc như vậy, tính mạng luôn bị đe doạ, nhưng đồng tiền công mỗi ngày họ nhận được chẳng bõ bèn gì - bà Thuấn làm việc tại khu vực núi Hào than thở. Mỗi ngày, với phụ nữ tối đa được 25 nghìn đồng tiền công, nhưng phải làm việc cật lực từ 6 giờ sáng đến 11 giờ 30 phút và chiều làm từ 13 giờ 30 phút đến 17 giờ. Tôi nhìn lướt qua khuôn mặt cơ bản đã được bịt kín mít, nhưng những hạt bụi đá trắng xoá vẫn bám đầy trên 2 mi mắt. Chưa nói đến tai nạn, làm đá dăm bảy năm là những NLĐ này phải "hưu" sớm do nhiễm độc từ bụi đá, nhiễm độc do ô nhiễm môi trường.

Anh Lê Văn Việt - ở xã Hoàng Sơn, huyện Nông Cống, tỉnh Thanh Hoá bị đá văng giập sườn và phải cắt 1/3 lá gan.

Sáng ngày 6.1, khi chúng tôi đang tìm hiểu thông tin tại khu vực núi Tụng ở xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Lộc thì ở bên kia đường, trên núi Khởm có tiếng mìn nổ. Nhìn đồng hồ lúc này mới 9 giờ 30 phút. Mìn ở đâu ra và ai cho phép nổ vào nửa buổi sáng như vậy?

Chị Lưu Thị Dinh - nhà ở ngay sát chân núi Khởm cho biết, khu vực núi Khởm đã bị cấm khai thác đá. Bởi Nhà nước có dự định quy hoạch thành khu du lịch nằm trong vùng đệm của quần thể di tích Thành nhà Hồ - đang được lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới. Thế nhưng, thực tế tại quả núi này có đến 4-5 gia đình hàng ngày đang phá đá một cách tự phát, bất chấp sự ngăn cản của chính quyền địa phương.

Phía trên đỉnh núi Khởm, chồng chị Dinh - anh Nguyễn Ngọc Quý - vẫn cặm cụi phá đá. Chị Dinh công nhận, nhiều hôm đá từ trên núi cao lăn vào tận tường hậu ngôi nhà chính. Biết là nguy hiểm, biết là vi phạm pháp luật nhưng nhà ở gần núi, tranh thủ lúc nông nhàn và vì miếng cơm manh áo, nên một số hộ dân sống sát chân núi Khởm phó mặc tính mạng của mình cho tử thần đá lăn.

Bà Trần Thị Thanh - ở làng Thọ Vực, xã Vĩnh Ninh đã phải bỏ ra gần 20 triệu đồng với 3 lần mổ mới giữ được cánh tay phải bị nghiền giập nát xương khi bà đang xay đá cho ông chủ Lí. Bà kể: "Ở đây không có ai được tập huấn công tác bảo hộ lao động cả. Tôi làm việc cho ông Lí một thời gian thì bị máy xay cuốn gọn cánh tay phải. Gia đình đưa tôi đi bệnh viện ghép lại xương, nhưng hai lần đầu đều không khỏi do bị rò tuỷ, phải đến lần thứ ba mới ổn định". Tai hoạ là vậy, nhưng ông chủ Lí cũng chỉ hỗ trợ cho bà Thanh được vỏn vẹn 500 nghìn đồng rồi mặc cho NLĐ tự chạy chữa.

Con đường về xã Hoàng Sơn, huyện Nông Cống rộng khang trang, nhưng mịt mù bụi đá khi tiến gần vào vùng mỏ. Ở xã này vừa có 2 người bị tai nạn trong khi đang bốc đá lên xe tại khu vực núi Hà Cù. Đó là bà Lê Thị Huệ và anh Lê Văn Việt. Anh Việt (27 tuổi) đang trong độ tuổi lao động sung sức nhất, phải đi lại với tư thế lom khom khi vết thương vẫn chưa lành hẳn.

Anh Việt cho biết: Cách đây đúng một tháng, lúc đó khoảng 5 giờ chiều, vợ chồng anh và bà Huệ (mẹ vợ) đang bốc đá từ mỏ lên xe công nông để chở ra lò vôi cho ông chủ Lê Văn Vượng - ở thôn Thanh Liêm, xã Hoàng Sơn thì bất ngờ khối lượng đá lớn từ trên núi cao đổ tụt xuống. Một cục đá to bằng cái ấm uống trà va trúng hông, khiến anh Việt bị giập và phải cắt bớt một phần ba lá gan. Còn bà Huệ thì bị gãy 4 xương sườn bên trái, đầu óc không còn minh mẫn nên lúc tỉnh lúc mê, chẳng biết số phận sẽ đưa đẩy bà về đâu.

Cần sự vào cuộc của nhiều ngành
Có thể khẳng định rằng, ở các mỏ khai thác đá, đại đa số LĐ không được giới chủ ký kết hợp đồng, không được tập huấn công tác an toàn lao động, mà họ làm việc theo kiểu thoả thuận mồm với nhau. Từ đó tạo nên tâm lý chủ quan trong lúc làm việc.

Do vậy, mỗi khi xảy ra tai nạn, ông chủ thường trốn tránh trách nhiệm bỏ mặc người làm công. Về mặt pháp lý, giới chủ gần như vô can. Ông Nguyễn Văn Tám - một chủ lò khai thác đá ở xã Tân Phúc thuê 50 LĐ làm việc - thản nhiên nói: "Tôi có nhu cầu LĐ, ai đến xin làm thì cho làm thôi. Hôm nay họ thích làm cho máy của tôi, tiền công trả theo ngày, chán họ lại sang máy khác nên không có sự ràng buộc nào cả. Nếu bị tai nạn khi khai thác đá, nhẹ thì thôi, nặng hơn thì thăm hỏi hỗ trợ vài ba trăm nghìn, thế thôi".

Theo báo cáo của Sở TNMT cho thấy trong năm 2007, sở đã phối hợp cùng chính quyền huyện Đông Sơn kiểm tra hoạt động khai thác đá vôi ở các xã Đông Nam, Đông Phú. Thông qua kiểm tra, đã kịp thời xử lý 6 đơn vị vi phạm Luật Khoáng sản và phạt gần 50 triệu đồng, kiến nghị xử lý một số cán bộ sai phạm. Cũng trong năm qua, Sở TNMT đã cấp phép 75 giấy phép khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường.

Tuy nhiên, Sở TNMT cũng khẳng định: Việc khai thác vật liệu xây dựng như đá vôi, cát, sỏi... đang diễn ra sôi động và có chiều hướng phát triển phức tạp trên địa bàn toàn tỉnh. Chính quyền một số địa phương thực hiện không nghiêm pháp luật về quản lý khoáng sản, dẫn đến làm ngơ, thậm chí còn tiếp tay cho việc khai thác khoáng sản trái phép. Các DN chưa thực sự quan tâm đến lợi ích lâu dài của NLĐ, chấp hành Luật Lao động không nghiêm. Không chấp hành triệt để đảm bảo an toàn trong khai thác khoáng sản. Nhiều vụ tai nạn đáng tiếc, trong đó có cả tai nạn lao động chết người đã xảy ra, đặc biệt nghiêm trọng là tại các mỏ khai thác đá tại khu vực xã Yên Lâm, huyện Yên Định, núi Vức huyện Đông Sơn.